BT là hình thức đầu tư được ký kết giữa nhà nước và nhà đầu tư để xây dựng công trình kết cấu hạ tầng; sau khi xây dựng xong nhà đầu tư chuyển giao công trình đó cho Nhà nước, Chính phủ tạo điều kiện cho nhà đầu tư thực hiện một dự án khác để thu hồi vốn hoặc thanh toán theo thỏa thuận trong hợp đồng.

PPP là việc nhà nước và Nhà đầu tư cùng phối hợp thực hiện Dự án phát triển kết cấu hạ tầng, cung cấp dịch vụ công trên cơ sở Hợp đồng dự án.

Câu hỏi 86: Khi Nhà nước thu hồi đất để giao cho doanh nghiệp làm dự án BOT (đường cao tốc, cầu…) thì người dân có quyền lợi gì?

Theo Điều 79 Luật Đất đai 2024, Nhà nước có quyền thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, bao gồm cả các dự án BOT, BT, PPP.

Người bị thu hồi đất được hưởng:

• Bồi thường về đất theo giá Nhà nước hoặc giá thị trường (Điều 91).
• Hỗ trợ tái định cư, chuyển đổi nghề (Điều 41).
• Được tham gia ý kiến vào phương án bồi thường, tái định cư (Điều 87).

Nhiều vụ khiếu kiện xảy ra vì người dân cho rằng giá bồi thường quá thấp so với giá thị trường. Ví dụ, tại dự án cao tốc Bắc – Nam (đoạn qua Ninh Thuận), hàng trăm hộ dân đã khiếu nại vì giá bồi thường chỉ 80.000 – 120.000 đồng/m², trong khi giá chuyển nhượng thực tế cao gấp 3–4 lần. UBND tỉnh sau đó phải điều chỉnh khung giá và bổ sung hỗ trợ.

Câu hỏi 87: Doanh nghiệp BOT có quyền trực tiếp thu phí trên đất thu hồi của dân hay không?

Theo quy định của Luật Đầu tư theo phương thức PPP năm 2020 và các nghị định hướng dẫn, doanh nghiệp dự án BOT không có quyền trực tiếp “sở hữu đất” đã thu hồi, mà chỉ được Nhà nước giao quyền quản lý, khai thác công trình để thu hồi vốn.

• Doanh nghiệp không thể biến đất thu hồi thành tài sản kinh doanh riêng.
• Nếu thu phí sai đối tượng, sai mức thì người dân có quyền khiếu nại, khởi kiện hành chính.

Vụ việc tại Trạm BOT Cai Lậy (Tiền Giang): Người dân phản đối vì trạm đặt sai vị trí (trên quốc lộ cũ, không phải trên tuyến đường BOT). Đây là bài học lớn về tính minh bạch và quyền lợi của người dân trong các dự án BOT.

Câu hỏi 88: Khi doanh nghiệp BT được giao đất để đổi lấy hạ tầng nhưng sau đó chậm triển khai dự án, người dân có quyền gì?

Theo Điều 81 Luật Đất đai 2024, nếu đất được Nhà nước giao cho doanh nghiệp để thực hiện dự án BT tuỳ theo loại đất thì thời gian là 12 tháng hoặc 24 tháng mà không sử dụng hoặc chậm tiến độ thì Nhà nước có quyền thu hồi.

Người dân bị ảnh hưởng có thể:

• Khiếu nại UBND về việc dự án treo, gây lãng phí đất.
• Yêu cầu thanh tra, kiểm tra dự án theo Điều 231 Luật Đất đai 2024.

Ví dụ: Vụ dự án BT chống ngập ở TP.HCM trị giá 10.000 tỷ đồng, doanh nghiệp chậm tiến độ do vướng thủ tục đất, nhiều khu vực giải tỏa dang dở khiến người dân rơi vào cảnh “sống treo”, không xây mới, không chuyển nhượng được đất. Đây là dạng tranh chấp gián tiếp, phát sinh khi quyền sử dụng đất của người dân bị “đóng băng” vì dự án BT chậm tiến độ.

Câu hỏi 89: Người dân có thể khởi kiện doanh nghiệp BOT/BT/PPP hay chỉ khởi kiện Nhà nước?

Có hai khả năng:

1. Nếu tranh chấp liên quan đến quyết định hành chính (ví dụ: thu hồi đất, phê duyệt bồi thường), thì phải khởi kiện UBND theo Luật Tố tụng hành chính 2015.
2. Nếu tranh chấp phát sinh từ hợp đồng dân sự, kinh tế (ví dụ: hợp đồng góp vốn bằng đất vào dự án PPP), thì có thể khởi kiện trực tiếp doanh nghiệp tại Tòa án dân sự/kinh tế.

Bản án số 23/2019/HC-ST của TAND tỉnh Quảng Nam: Người dân khởi kiện UBND huyện vì bồi thường đất thu hồi làm dự án BOT đường tránh. Tòa chấp nhận một phần, buộc UBND phải điều chỉnh phương án bồi thường.

Câu hỏi 90: Nếu đất bị thu hồi cho dự án BOT, BT, PPP nhưng sau đó dự án bị hủy bỏ, người dân có quyền đòi lại đất không?

Theo Điều 75 Luật Đất đai 2024, khi thu hồi đất mà dự án không còn thực hiện, Nhà nước phải:

• Quyết định mục đích sử dụng mới.
• Nếu chưa sử dụng vào mục đích khác, có thể giao trả lại cho người dân (nếu có yêu cầu) hoặc tổ chức đấu giá công khai.

Vụ việc dự án BT xây dựng cầu vượt nút giao Nguyễn Thái Sơn – Nguyễn Kiệm (TP.HCM): Một số hộ dân bị thu hồi đất nhưng sau đó dự án điều chỉnh quy mô, phần đất thu hồi không còn sử dụng. UBND quận đã phải xem xét giao trả lại cho dân, hoặc bồi thường bổ sung.