Gần 86.000 vụ việc, phía sau con số là những tranh chấp

Những con số mới nhất cho thấy áp lực công việc của hệ thống Tòa án TP.HCM đang rất lớn.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Tòa án nhân dân hai cấp TP.HCM thụ lý 85.978 vụ việc các loại, gồm 16.019 vụ từ kỳ trước chuyển sang và 69.959 vụ thụ lý mới. Đã có 39.117 vụ việc được giải quyết, đạt tỷ lệ 45,5%. So với cùng kỳ năm 2025, số vụ thụ lý tăng 8.985 vụ, trong khi số vụ được giải quyết tăng 4.041 vụ (*).

Đằng sau con số gần 86.000 vụ việc ấy là một phần rất lớn những quan hệ kinh tế đang diễn ra trong đời sống của thành phố.

Đó có thể là doanh nghiệp khởi kiện đối tác vì vi phạm hợp đồng; là ngân hàng yêu cầu khách hàng trả khoản vay; là tranh chấp giữa các cổ đông; là bất đồng về quyền sử dụng đất, dự án, tài sản bảo đảm; là tranh chấp về hàng hóa, dịch vụ, xây dựng, lao động và sở hữu trí tuệ.

Vì vậy, nhìn từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, hoạt động của Tòa án không chỉ là câu chuyện của riêng ngành tư pháp.

Mỗi bản án kinh doanh thương mại có thể tác động trực tiếp tới dòng tiền của một doanh nghiệp. Một quyết định liên quan tới tài sản bảo đảm có thể quyết định khả năng tiếp tục hoạt động của doanh nghiệp. Một vụ tranh chấp kéo dài có thể khiến hàng hóa, máy móc, bất động sản hoặc dòng tiền bị “đóng băng”.

Trong bối cảnh TP.HCM đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao, yêu cầu về một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng giải quyết tranh chấp hiệu quả càng trở nên quan trọng.

Năm 2025, TAND hai cấp TP.HCM thụ lý mới gần 106.984 vụ việc; tổng số phải giải quyết là 119.926 vụ và đã giải quyết 103.907 vụ, đạt 86,7%. So với năm 2024, lượng án thụ lý tăng 16.170 vụ (**).

Những con số này cho thấy sức ép tư pháp tại trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước không hề nhỏ.

Từ hợp đồng tới khoản vay, doanh nghiệp ngày càng phải đối diện với rủi ro pháp lý

Một trong những nhóm tranh chấp có ảnh hưởng trực tiếp tới doanh nghiệp là quan hệ tín dụng.

Trong thực tế kinh doanh, vay ngân hàng là công cụ phổ biến để bổ sung vốn lưu động, đầu tư máy móc, mở rộng nhà xưởng hoặc triển khai dự án. Nhưng khi thị trường biến động, dòng tiền gặp khó khăn, khoản vay rất nhanh chóng có thể trở thành điểm khởi đầu của một vụ kiện.

Một vấn đề tưởng như kỹ thuật nhưng có ý nghĩa thực tế lớn vừa được TAND Tối cao hướng dẫn là việc xác định tranh chấp giữa ngân hàng và chủ hộ kinh doanh thuộc loại dân sự hay kinh doanh, thương mại. Theo hướng dẫn được công bố tháng 4/2026, phải căn cứ nội dung hợp đồng tín dụng và mục đích vay; nếu khoản vay phục vụ hoạt động kinh doanh, thương mại vì mục đích lợi nhuận thì tranh chấp được xác định là tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Đây là ví dụ cho thấy một chi tiết pháp lý trong hợp đồng có thể ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình giải quyết tranh chấp.

Với doanh nghiệp, bài học không nằm ở việc “đợi tới khi ra Tòa mới thuê luật sư”.

Ngược lại, quản trị rủi ro pháp lý phải bắt đầu ngay từ khi ký hợp đồng.

Mục đích vay vốn, điều khoản lãi suất, tài sản bảo đảm, điều kiện giải ngân, nghĩa vụ trả nợ, sự kiện vi phạm, phương thức giải quyết tranh chấp… đều có thể trở thành những nội dung được Hội đồng xét xử xem xét khi có tranh chấp xảy ra.

Một hợp đồng càng lớn, giá trị pháp lý của từng điều khoản càng lớn.

Những tranh chấp nhỏ có thể tạo ra hậu quả lớn

Không phải vụ án doanh nghiệp nào cũng là một “đại án”. Trên thực tế, những tranh chấp có giá trị vài trăm triệu đồng hay vài tỷ đồng đôi khi lại là vấn đề sống còn đối với một doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Một vụ tranh chấp mua bán hàng hóa, chẳng hạn, có thể bắt đầu từ khoản đặt cọc. Bên mua chuyển tiền nhưng bên bán không giao hàng. Hai bên tranh luận về việc vi phạm hợp đồng, phạt cọc, bồi thường thiệt hại. Khi đưa ra Tòa, vấn đề không còn đơn giản là “ai đúng, ai sai”, mà còn liên quan tới chứng cứ, nghĩa vụ chứng minh, thời hiệu và cách thức thực hiện hợp đồng.

Một vụ tranh chấp kinh doanh thương mại đang được TAND TP.HCM giải quyết ở cấp phúc thẩm cho thấy những tranh luận đáng chú ý về thời hiệu khởi kiện. Vụ án bắt nguồn từ khoản tiền đặt cọc 1,58 tỷ đồng trong hợp đồng mua bán hàng hóa giữa Công ty TNHH Thương mại Sản xuất TOYO và Công ty TNHH Thương mại Sản xuất VINAHC (***).

Những vụ việc như vậy là lời nhắc đối với doanh nghiệp. Vì quản trị hợp đồng cũng chính là quản trị rủi ro tố tụng. Doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ hợp đồng, phụ lục, hóa đơn, chứng từ giao nhận, biên bản đối chiếu công nợ, thư điện tử và các trao đổi liên quan.

Bởi khi tranh chấp xảy ra, điều quyết định không phải doanh nghiệp “cảm thấy mình đúng”, mà là doanh nghiệp có thể chứng minh điều đó bằng chứng cứ hợp pháp hay không.

Phá sản không còn đơn thuần là dấu chấm hết

Một chuyển động đặc biệt đáng chú ý đối với cộng đồng doanh nghiệp trong năm 2026 là sự xuất hiện của Luật Phục hồi, phá sản 2025.

Luật số 142/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, thay thế Luật Phá sản 2014, với mục tiêu tháo gỡ những điểm nghẽn trong giải quyết phục hồi, phá sản; tạo cơ chế để doanh nghiệp gặp khó khăn có cơ hội phục hồi hoạt động, đồng thời xử lý kịp thời những doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.

Đây là thay đổi có ý nghĩa đặc biệt đối với pháp đình kinh tế.

Bởi trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp gặp khó khăn hoặc mất khả năng thanh toán không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải lập tức đi tới kết thúc.

Nếu có cơ chế phục hồi hiệu quả, một doanh nghiệp có thể được tái cấu trúc, bảo toàn tài sản, duy trì hoạt động, bảo vệ việc làm và tạo cơ hội cho các chủ nợ thu hồi được khoản tiền của mình.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, TAND hai cấp TP.HCM đã tiếp nhận 86 đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, giải quyết 23 đơn; mở thủ tục phá sản đối với 57 doanh nghiệp và ban hành quyết định giải quyết đối với 12 doanh nghiệp (****).

Đáng chú ý, TAND khu vực 1 - TP.HCM đang đảm nhiệm thẩm quyền về phá sản đối với 9 tỉnh, thành và sở hữu trí tuệ đối với 14 tỉnh, thành phía Nam. Riêng từ ngày 1/7/2025 tới giữa tháng 1/2026, đơn vị này đã thụ lý 51 vụ phá sản và có 199 đơn phá sản đang chờ giải quyết.

Những con số này cho thấy phá sản đang trở thành một lĩnh vực chuyên sâu của pháp đình kinh tế.

Và quan trọng hơn, cách nhìn về phá sản cũng đang thay đổi. Từ chỗ coi đây chủ yếu là “cái chết” của doanh nghiệp, pháp luật mới hướng mạnh hơn tới khả năng cứu một doanh nghiệp còn khả năng phục hồi.

Một vụ phá sản kéo dài gần một thập kỷ

Một trường hợp gây chú ý trong năm 2026 là Công ty CP Đầu tư và Công nghiệp Tân Tạo (ITA).

Sau gần một thập kỷ kể từ khi bị yêu cầu mở thủ tục phá sản, TAND TP.HCM tháng 5/2026 đã không chấp nhận đề nghị xem xét lại quyết định đình chỉ tiến hành thủ tục phá sản đối với doanh nghiệp này. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, đây là quyết định cuối cùng liên quan tới đề nghị xem xét lại.

Vụ việc cho thấy một điều rất đáng suy nghĩ đối với cộng đồng doanh nghiệp. Một tranh chấp phá sản kéo dài nhiều năm có thể tạo ra sự bất định rất lớn đối với doanh nghiệp, chủ nợ, cổ đông và các bên liên quan.

Khi một doanh nghiệp bị đặt trong tình trạng tranh chấp về khả năng thanh toán, câu chuyện không chỉ nằm ở việc có tuyên bố phá sản hay không. Đó còn là giá trị tài sản, quyền của chủ nợ, quyền của cổ đông, khả năng tiếp tục dự án, uy tín doanh nghiệp và cơ hội tiếp cận vốn.

Bởi vậy, hiệu quả của cơ chế phục hồi, phá sản sẽ được cộng đồng doanh nghiệp theo dõi rất sát trong thời gian tới.

Một nền kinh tế càng dựa vào thương hiệu, công nghệ và tài sản trí tuệ thì tranh chấp sở hữu trí tuệ càng trở nên quan trọng. Đối với doanh nghiệp, thương hiệu, kiểu dáng, sáng chế, phần mềm, tác phẩm, bí mật kinh doanh… có thể là tài sản có giá trị rất lớn.

TAND TP.HCM trong năm 2026 đã tổ chức các chương trình tập huấn chuyên sâu về giải quyết tranh chấp sở hữu trí tuệ, tập trung vào quyền tác giả, quyền liên quan và quyền sở hữu công nghiệp; trong đó nhấn mạnh kỹ năng xác định chứng cứ, thiệt hại và áp dụng pháp luật.

Đây là lĩnh vực mà doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm khi TP.HCM đang thúc đẩy chuyển đổi số, thương mại điện tử và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Một thương hiệu bị xâm phạm có thể mất thị trường. Một sáng chế bị sao chép có thể làm mất lợi thế cạnh tranh. Một phần mềm hoặc dữ liệu bị sử dụng trái phép có thể tạo ra thiệt hại mà không dễ định lượng bằng phương pháp truyền thống.

Pháp đình kinh tế vì thế đang phải xử lý những dạng tài sản ngày càng “vô hình” nhưng giá trị ngày càng lớn.

Từ bản án tới dòng tiền

Một vấn đề khác mà doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là thi hành án. Thắng kiện không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp ngay lập tức thu được tiền.

Một bản án có hiệu lực nhưng tài sản của bên phải thi hành án đang tranh chấp, bị thế chấp, bị kê biên hoặc không còn khả năng thanh toán thì việc biến phán quyết thành tiền thực tế vẫn là một chặng đường khó khăn.

Do đó, hiệu quả của pháp đình doanh nghiệp cuối cùng không chỉ được nhìn ở số vụ án đã xét xử.

Đây cũng là lý do những thay đổi trong pháp luật về thi hành án dân sự, quản lý tài sản bảo đảm, phá sản và phục hồi doanh nghiệp có quan hệ rất chặt chẽ với hoạt động xét xử.

TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, mở rộng liên kết vùng, phát triển thương mại, logistics, công nghệ và hội nhập quốc tế. Thành phố cũng đang thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và các hiệp định thương mại tự do.

Trong bối cảnh đó, pháp đình không thể chỉ được nhìn như nơi giải quyết hậu quả của tranh chấp. Một nền tư pháp kinh tế hiệu quả phải góp phần tạo dựng niềm tin cho thị trường.

Doanh nghiệp cần biết rằng hợp đồng được pháp luật bảo vệ; tài sản hợp pháp được bảo vệ; quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ; tranh chấp được giải quyết trong thời gian hợp lý và bản án có khả năng được thi hành.

Đó chính là một phần của môi trường đầu tư và kinh doanh.

Sau hơn một năm vận hành mô hình Tòa án khu vực, cùng với những thay đổi lớn về pháp luật phục hồi, phá sản và quá trình xây dựng Tòa án điện tử, pháp đình TP.HCM đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi mạnh.

Phía sau mỗi con số về án tồn, án giải quyết hay số vụ phá sản không chỉ là hoạt động nghiệp vụ của ngành Tòa án.

Đó còn là câu chuyện về hàng ngàn doanh nghiệp đang tìm cách bảo vệ tài sản, thu hồi công nợ, duy trì hoạt động, xử lý tranh chấp và tìm kiếm cơ hội phục hồi.

Một bản án đúng pháp luật có thể giải quyết một tranh chấp. Nhưng một hệ thống pháp đình hiệu quả còn có thể tạo dựng niềm tin cho cả thị trường.

Với TP.HCM – trung tâm kinh tế lớn của cả nước – đó không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp, mà còn là một điều kiện quan trọng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư, kinh doanh và hội nhập.

--------------------------------------

(*) Báo Công lý ngày 29/4/2026

(**) Cổng thông tin điện tử Chính phủ - chuyên trang TP.HCM, bài: “Tòa án nhân dân TP.HCM đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất”, đăng ngày 17/12/2025.

(***) Bản án sơ thẩm số 198/2025/KDTM-ST ngày 13/10/2025 của TAND Khu vực 2 – TP.HCM.

(****) Báo cáo của Chánh án TAND TP.HCM tại kỳ họp thứ 3 HĐND TP.HCM khóa XI, ngày 19/6/2026; Tuổi Trẻ ngày 19/6/2026.