Trại Vị Thanh là một trong những chỗ học tập cải tạo lớn vùng Tây Nam Bộ. Nó giam giữ nhiều sĩ quan, công chức thời Việt Nam Cộng hoà và cả tù hình sự.

Nằm sâu trong lòng sông nước đồng bằng sông Cửu Long, trại được bao bọc bởi lung nước, kênh rạch và rừng tràm mù mịt. Cơ sở hạ tầng thời bấy giờ vô cùng thô sơ, chủ yếu là các dãy nhà vách đất, mái lá tạm bợ, xung quanh bao bọc bởi nhiều lớp rào kẽm gai cùng các chòi gác nghiêm ngặt. Cuộc sống tại trại gặp vô vàn thiếu thốn do khủng hoảng kinh tế.

Trong ký ức của nhiều người thời đó, ruộng đất của người dân buộc vô tập đoàn, vô hợp tác xã, gây giảm sút lương thực nghiêm trọng. Khẩu phần ăn hằng ngày của trại viên phần lớn là khoai mì, bo bo, bắp trộn ít gạo ăn cùng muối hột.

Trại viên phải tham gia lao động sản xuất nặng nhọc như khẩn hoang, đào kinh, trồng khoai, đốn tre để cải thiện đời sống. Tới tối là các buổi học tập chính trị và tự kiểm điểm triền miên.

Đầu năm 1978. Mùa khô ở Vị Thanh bắt đầu.

Nắng phương Nam đổ xuống những cánh đồng cải tạo trắng loá. Gió từ các con kinh thổi lên mang theo mùi bùn non, cỏ dại và đất mới cuốc.

Từng tốp phạm nhân lặng lẽ cắm cúi lao động. Tiếng cuốc cuốc xuống mặt đất khô cứng chan chát hòa cùng tiếng quản giáo chửi mắng từ phía xa. Giữa đám người đang lom khom phát cỏ, Điềm Khắc Kim chẳng nói một lời.

Không còn vẻ ngông nghênh của "ông thư ký quân lao" ngày nào ở Quân lao Gia Định. Hắn làm việc lầm lũi, hết giờ lại lặng lẽ trở về phòng giam. Cơm ăn qua loa, đêm nằm thao thức. Có lúc đang ngủ, hắn giật mình bật dậy rồi ngồi im hàng giờ nhìn bóng tối.

Sự thay đổi của Điềm Khắc Kim làm cho Nguyễn Ngọc Á tò mò. Á vốn là một người có học, trước đây là dân buôn bán. Vì dính vô vụ vận chuyển heo lậu nên bị chính quyền kết án đi tù.

Trong trại, Á ít giao du với đám đầu trâu mặt ngựa mà thường lặng lẽ đọc sách, ghi chép hay trò chuyện với những người cùng cảnh ngộ. Không hiểu vì lý do gì, Điềm Khắc Kim lại quý Á.

Hai người coi nhau như anh em. Tuy vậy, Điềm Khắc Kim chưa bao giờ kể cho Á nghe những chuyện sâu kín trong lòng.

Một hôm, sau giờ lao động, cả hai ngồi nghỉ dưới gốc một cây tràm già bên mé kinh. Nắng chiều trải dài trên mặt nước lăn tăn. Á nhìn sang người anh kết nghĩa. Khuôn mặt Điềm Khắc Kim hốc hác hơn trước rất nhiều. Đôi mắt luôn nhìn về một nơi rất xa.

Á chậm rãi:

- Anh...

Điềm Khắc Kim vẫn ánh mắt xa xăm, với lấy cọng cỏ khô bẻ từng đoạn:

- Gì?

- Mấy tháng nay em thấy anh khác quá.

Điềm Khắc Kim không đáp. Á tiếp:

- Có chuyện gì trong lòng thì nói em nghe coi. Từ bữa nhà anh lên thăm, em thấy anh đổi hẳn.  

Phải mất khá lâu sau, Điềm Khắc Kim mới khẽ thở dài. Tiếng thở dài rất nhẹ, nhưng như chan chứa cả một bụng hận.

Từ ngày biết tin người vợ nhỏ đã đi thêm bước nữa, trong lòng Điềm Khắc Kim luôn tồn tại một khoảng trống khó lấp đầy.

Đối với người bình thường, đó có thể chỉ là một cuộc chia ly sau nhiều năm chờ đợi. Nhưng đối với một con người đầy tự ái và cực đoan như Điềm Khắc Kim, đó là một sự phản bội không thể tha thứ.

Có lẽ cũng từ cú sốc đó, những ký ức cũ lại lần lượt hiện về. Hắn nhớ tới xóm Chuồng Bò nghèo nàn ngày trước. Nhớ cô bé cùng xóm Linda Diễm. Nhớ cái tin cô gái bị làm nhục rồi chết thảm năm nào.

Nhớ những ngày lang bạt, những cuộc đời phản trắc, những lần bị người ta bán đứng. Rồi bây giờ... tới cả người đàn bà hắn thương nhứt cũng bỏ đi. Trong suy nghĩ méo mó của Điềm Khắc Kim, dường như trên đời này chẳng còn ai đáng để tin nữa.

Suốt bao nhiêu năm lăn lộn giang hồ, mỗi vụ cướp, mỗi lần vượt ngục, mỗi cuộc đấu súng... hắn đều tự mình tính toán. Không lập băng nhóm. Không chia phần. Không để bất cứ ai biết mình đang tính gì.

Bởi hắn luôn tin rằng bí mật chỉ thật sự an toàn khi không có ai biết. Thế nhưng lần này...

Sau một hồi rất lâu, Điềm Khắc Kim bất ngờ ngẩng đầu nhìn Nguyễn Ngọc Á. Giọng hắn nhỏ nhưng dứt khoát:

- Tao chán đời quá...

Á im lặng. Điềm Khắc Kim nói tiếp:

- Tao phải ra ngoài...

Nguyễn Ngọc Á giật mình:

- Trốn trại?

Điềm Khắc Kim nhếch mép cười:

- Chớ ai cho mình đàng hoàng đi ra cổng?

Không khí bỗng im phăng phắc. Chỉ còn tiếng gió xào xạc trên những tán tràm. Á cúi đầu suy nghĩ rất lâu:

“Ở trong trại thêm vài năm nữa rồi trở về bằng con đường chính thức... hay theo ông anh khét tiếng vượt ngục?”.

Cuối cùng, Á lí nhí:

- Em ở trong này cũng chán quá rồi...  phải về đời thôi. Em theo anh.

Điềm Khắc Kim nhìn thẳng vô mắt Á như muốn dò xét lần cuối. Một lúc sau hắn khẽ gật đầu:

- Vậy thì chuẩn bị đi.

Á hỏi ngay:

- Bao giờ? Bằng cách nào?

Điềm Khắc Kim đưa ngón tay lên miệng:

- Suỵt... có cơ hội... tao kêu…

Nguyễn Ngọc Á không hỏi thêm nữa. Á tin tưởng tuyệt đối con người trước mặt mình.

Số là trong những tháng được đưa ra ngoài lao động, Điềm Khắc Kim không chỉ cắm cúi cuốc đất như bao phạm nhân khác, mà lặng lẽ quan sát chung quanh. Hắn ghi nhớ từng con đường đất dẫn ra bờ kinh, từng hàng tràm, từng ụ đất, từng bờ rào và cả quy luật thay đổi ca trực của quản giáo.

Mỗi buổi sáng đi lao động, hắn âm thầm nhìn. Mỗi buổi chiều trở về, hắn lại ghi nhớ thêm một chút. Trong đầu Điềm Khắc Kim, cả khu trại dần hiện lên như một tấm bản đồ.

Đối với nhiều người, trại cải tạo Vị Thanh là nơi rất khó thoát. Chung quanh là bưng biền, lung nước mênh mông, kênh rạch chằng chịt. Người lạ vừa xuất hiện là dân địa phương nhận ra ngay…

Suốt nhiều tháng liền, hắn âm thầm tính toán. Mọi phương án đều được cân nhắc rồi tự bác bỏ. Cho tới khi trong đầu chỉ còn giữ lại một kế hoạch mà hắn cho là khả thi nhất.

Điều đặc biệt, cũng như những lần bẻ còng đào thoát khỏi Khám Chí Hòa hay Tổng Y viện Cộng Hòa trước đây, hắn vẫn giữ nguyên một nguyên tắc. Càng ít người biết càng an toàn.

Chính vì vậy, dù đã nhận lời cho Nguyễn Ngọc Á đi cùng, hắn vẫn không hé lộ thêm bất cứ điều gì. Á nhiều lần định hỏi, nhưng nhìn ánh mắt lạnh tanh của người anh kết nghĩa lại thôi…

Giữa tháng 5 năm 1978, đêm xuống rất nhanh.

Sau cơn mưa chiều, bầu trời Vị Thanh tối đen như mực. Những hàng tràm ngoài bờ kinh đung đưa trong gió. Tiếng ếch nhái, côn trùng rả rích hòa cùng tiếng nước vỗ bờ khiến khung cảnh càng thêm tĩnh mịch.

Trong phòng giam, những phạm nhân sau một ngày lao động nặng nhọc đã ngủ say. Chỉ có Điềm Khắc Kim vẫn thức. Hắn lặng lẽ nhìn ra khoảng tối ngoài cửa sổ, chờ đúng thời điểm đã tính trước.

Hắn khẽ chạm vai Nguyễn Ngọc Á:

- Về thôi...

Á giật mình thức dậy. Không một câu hỏi, không một tiếng động nhưng khó khăn lớn nhất nằm ngay phía trên đầu.

Mái trại không chỉ có một lớp bảo vệ mà còn được gia cố nhiều chướng ngại nhằm ngăn phạm nhân trổ mái. Nhìn lên khoảng tối dày đặc phía trên, tim Nguyễn Ngọc Á đập thình thịch.

Nhưng Điềm Khắc Kim vẫn bình tĩnh lạ thường. Từng động tác của hắn dứt khoát, gọn gàng. Chỉ sau vài phút, hai lớp kẽm gai đã bị cắt đứt. Rồi cả hai tiếp cận mép rào bao của trại cao ngất.

Nguyễn Ngọc Á lo lắng không biết vượt qua bằng cách nào. Điềm Khắc Kim dẫn Á tới chỗ đã chuẩn bị từ trước. Hai đứa chui qua bên kia.

Xa xa là màn đêm dày đặc. Xa hơn nữa là con đường đất nhỏ dẫn ra quốc lộ. Điềm Khắc Kim ta hiệu cho Á bám sát phía sau. Hai cái bóng nhanh chóng khuất vô màn đêm.

Họ men theo những bờ ruộng, lội qua các con mương rồi băng qua những rặng tràm, tránh xa các tuyến đường có người qua lại.

Trời vừa hửng sáng, tiếng gà gáy bắt đầu vọng lên từ những xóm nhỏ ven đường. Lúc này, cả hai đã tới quốc lộ, khoảng cách với trại giam đã đủ xa. Điềm Khắc Kim dừng lại, quay sang Nguyễn Ngọc Á:

- Từ đây mạnh ai nấy đi…

***

Điềm Khắc Kim khẽ vỗ vai Nguyễn Ngọc Á một cái như lời từ biệt. Cả hai đứng lặng giữa màn sương sớm. Sau lưng họ là những cánh đồng Vị Thanh còn chìm trong hơi nước. Phía trước là quốc lộ vắng tanh, chỉ thỉnh thoảng mới có một chiếc xe đò chạy ngang.

Không ai nói thêm lời nào.

Ít phút sau, từ phía Cần Thơ, tiếng động cơ một chiếc xe đò cũ kỹ vọng lại. Chiếc xe sơn đã bạc màu, trên mui chất lỉnh kỉnh bao tải, xe đạp và đủ thứ hành lý của khách đường xa.

Nguyễn Ngọc Á đưa tay vẫy. Chiếc xe khựng khựng thắng lại. Á quay sang nhìn Điềm Khắc Kim:

- Em đi nghen anh...

Điềm Khắc Kim đứng nhìn theo chiếc xe xa dần. Rồi hắn kéo vành nón sụp xuống.

Qua nhiều chặn đường hắn cũng về tới Sài Gòn.

Cuối năm 1978. Ba năm sau ngày đất nước thống nhất, bức tranh kinh tế miền Nam phủ một gam màu xám xịt, kiệt quệ nặng nề.

Trong ký ức của nhiều người, hàng loạt nhà máy bị quốc hữu hoá, công xưởng tư nhân bị phong tỏa, bị kiểm kê tài sản hay buộc phải đóng cửa hoặc chuyển đổi mô hình quản lý theo chính sách cải tạo công thương nghiệp.

Máy móc ngưng hoạt động, nguyên vật liệu khan hiếm khiến sản xuất công nghiệp đình trệ hoàn toàn. Chính sách này kéo theo hàng triệu lao động đô thị lâm vô cảnh thất nghiệp, không nguồn thu nhập.

Trên nhiều tuyến đường Sài Gòn, những cửa hiệu từng tấp nập khách ra vô nay đóng cửa im lìm. Nhiều gia đình phải bán dần đồ đạc trong nhà để đổi lấy gạo hoặc nhu yếu phẩm.

Đồng tiền mất giá, hàng hóa khan hiếm, cuộc sống người dân ngày càng chật vật.

Ở vùng nông thôn nhiều người cũng kể, việc mở rộng các hình thức tập đoàn sản xuất và hợp tác xã đã làm đảo lộn nếp canh tác vốn có của nhiều địa phương.

Nông dân bị đưa ruộng đất, trâu bò và nông cụ vô sản xuất tập thể. Cuộc sống vì thế cũng chịu nhiều xáo trộn, mất đi quyền tự chủ trên mảnh đất của chính mình.

Sự áp đặt máy móc cùng cơ chế phân phối theo điểm khiến động lực lao động giảm sút mạnh mẽ, năng suất cây trồng tụt dốc thê thảm. Ruộng đồng mọc đầy cỏ dại trong khi đô thị thì trồng rau và nuôi heo nuôi gà để “tăng gia sản xuất”…

Hậu quả là tình trạng thiếu lương thực diễn ra trên diện rộng. Trong bữa cơm của nhiều gia đình, khoai mì, bo bo, bắp hay khoai lang dần thay chỗ cho gạo. Người dân phải chắt chiu từng lon gạo, từng lít dầu, từng tấc vải để cầm cự qua ngày…

Nói về Điềm Khắc Kim khi vượt ngục ở Vị Thanh, hắn trở lại Sài Gòn và lén lút trốn tại nhà người quen ở đường Hưng Phú, Quận 8.

Ban ngày, hắn đóng kín cửa, chỉ dám ló mặt ra ngoài khi trời chạng vạng tối. Với một tên trọng phạm vừa vượt ngục, mỗi tiếng gõ cửa hay tiếng xe thắng trước hẻm cũng đủ làm hắn giật mình.

Thế nhưng, điều khiến Điềm Khắc Kim ngỡ ngàng hơn cả không phải là nỗi lo bị truy bắt, mà là một Sài Gòn hoàn toàn khác với ký ức của hắn.

Hơn ba năm trước, Sài Gòn từng là đô thành náo nhiệt bậc nhất miền Nam. Đường phố rực sáng ánh đèn nê-ông. Xe cộ tấp nập. Các phòng trà, vũ trường, quán bar và rạp xi-nê hoạt động thâu đêm.

Những khu biệt thự dành cho người Mỹ với hàng rào kiên cố, xe hơi bóng loáng từng là "mỏ vàng" để hắn nhắm tới trong những phi vụ táo tợn.

Quá ngỡ ngàng vì Sài Gòn khác xưa nhiều quá, không còn diễm lệ như thời hắn từng tung hoành ngang dọc.

Chính quyền Cách mạng mới tiếp quản, xã hội còn bề bộn nhiều việc vì áp dụng nhiều chính sách mới. Cuộc sống người dân đã thay đổi hoàn toàn.

Người Mỹ đã rời khỏi Việt Nam. Những khu biệt thự từng dành cho cố vấn và gia đình người Mỹ cũng không còn là mục tiêu để Điềm Khắc Kim đột nhập, để tái diễn trò cướp của, rồi hãm hiếp phụ nữ Mỹ và me Mỹ…

Hắn sống lang thang một thời gian trong những con hẻm lao động ở quận 8. Ban ngày ít khi xuất hiện. Tối tới mới len lỏi ra ngoài dò la tình hình.

Những năm 1978, đời sống người dân thành phố vô vàn khó khăn. Phương tiện đi lại chủ yếu là xe đạp. Một chiếc xe đạp Phượng Hoàng, Thống Nhất hay Favorit lúc đó là tài sản đáng giá của cả một gia đình.

Có người phải dành dụm nhiều năm, thậm chí đổi bằng vài chỉ vàng mới sắm nổi. Đi làm bằng xe đạp. Đi học bằng xe đạp. Cán bộ, công nhân, giáo viên hay tiểu thương đều xem chiếc xe như "cần câu cơm".

Sau nhiều ngày dò xét, hắn quyết định quay lại con đường cũ nhưng với một mục tiêu khác.

Tên tướng cướp khét tiếng ngày nào đã chọn phương án “thổi xế điếc” sống qua ngày. Tuy đây là nghề “xuống cấp”, bởi kinh tế cực kỳ khó khăn nên xe đạp quý như xe máy.

Rồi Điềm Khắc Kim cũng kiếm được súng, nâng cấp lên cướp xe máy.

Những chiếc Honda Dame, Honda 67, Suzuki hay Mobylette còn sót lại sau năm 1975 trở thành mục tiêu của hắn.

Điềm Khắc Kim “ăn hàng” ngày càng táo bạo hơn. Hắn không còn lén lút chờ chủ xe sơ hở mà nhiều lần ngang nhiên chặn đường, dí súng uy hiếp nạn nhân để cướp xe giữa ban ngày.

Có vụ, hắn còn quay lại đòi tiền chuộc hoặc tống tiền nạn nhân. Thủ đoạn ngày càng táo tợn khiến dân chúng hết sức lo sợ.

Thời điểm đó, lực lượng Cảnh sát hình sự Công an quận 1 còn non trẻ. Hồ sơ tàng thư về nhiều đối tượng giang hồ khét tiếng trước năm 1975 còn chưa đầy đủ, việc trao đổi thông tin giữa các địa phương cũng gặp nhiều khó khăn.

Bởi vậy, không ai ngờ kẻ đang liên tiếp gây ra những vụ cướp táo bạo trên địa bàn Quận 1 lại chính là Điềm Khắc Kim – tên tướng cướp từng làm chấn động Sài Gòn nhiều năm trước.