Trong đời sống hằng ngày, đất đai là tài sản quý giá, đồng thời cũng là nguồn gốc của nhiều tranh chấp. Ở cả nông thôn và thành thị, chuyện “mượn đất” hay “cho nhờ đất” thường xuất phát từ tình nghĩa láng giềng, sự tin tưởng trong gia đình.

Nhiều trường hợp chỉ cần một tờ giấy viết tay, thậm chí chỉ một lời nói miệng. Nhưng thời gian trôi qua, con người thay đổi, thế hệ trước mất đi, thế hệ sau tiếp quản, thì những mảnh giấy viết tay ấy bỗng trở thành mồi lửa cho những cuộc kiện tụng dai dẳng.

Một câu chuyện điển hình là trường hợp của anh Nguyễn Văn Thắng - một cựu học sinh lớp 12A5 trường PTTH Bạc Liêu, cư trú tại phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau. Gia đình anh sử dụng ổn định mảnh đất ông bà để lại hơn 30 năm, có sổ đỏ đứng tên mẹ anh. Phần sân trước khoảng 15m² được lát gạch, trồng cây cảnh, sử dụng như tài sản riêng không ai tranh chấp.

Tuy nhiên, sau khi mẹ anh mất, một người hàng xóm bất ngờ xuất hiện, đưa ra tờ giấy viết tay từ 30 năm trước, có chữ ký của mẹ anh và một nhân chứng, ghi rằng đây là đất mượn tạm để làm lối đi.

Họ yêu cầu tháo bỏ hàng rào, trả lại đất. Điều đáng nói là phần đất này lại không nằm trong sổ đỏ của gia đình anh Thắng.

Câu hỏi đặt ra: anh Thắng có quyền giữ đất không? Giấy viết tay kia còn giá trị không? Và nếu tranh chấp đưa ra tòa, kết quả sẽ thế nào?

Pháp luật quy định rõ tại Điều 166 Bộ luật Dân sự 2015: chủ sở hữu có quyền đòi lại tài sản từ người chiếm hữu, sử dụng tài sản không có căn cứ pháp luật.

Điều này có nghĩa, nếu người hàng xóm chứng minh được quyền sử dụng hợp pháp của mình, họ có quyền kiện đòi đất, bất kể đã bao nhiêu năm trôi qua, bởi tranh chấp về quyền sở hữu, quyền sử dụng đất không bị giới hạn thời hiệu.

Nhưng điều kiện tiên quyết là họ phải chứng minh được quyền đó bằng sổ đỏ hoặc giấy tờ hợp pháp khác. Một tờ giấy viết tay chưa đủ sức nặng nếu thiếu chứng cứ bổ trợ như giám định chữ ký, xác nhận của địa phương, hay nhân chứng.

Nếu tòa án xác định giấy mượn đất hợp pháp, đúng thực địa, thì anh Thắng buộc phải trả lại đất. Tuy nhiên, theo thực tiễn xét xử, tòa sẽ xem xét công sức tôn tạo mà gia đình anh bỏ ra suốt 30 năm như lát gạch, dựng hàng rào, quản lý sử dụng… Chủ đất trong trường hợp này không thể lấy lại nguyên trạng mà phải bồi hoàn một phần giá trị công sức.

Một vụ án ở Long An từng cho thấy rõ điều này: bị đơn mượn đất hơn 20 năm, xây công trình kiên cố. Khi buộc trả đất, tòa đồng thời yêu cầu nguyên đơn thanh toán giá trị phần công trình đã tạo lập, đảm bảo sự cân bằng giữa quyền sở hữu và công sức thực tế.

Tại Bạc Liêu, một vụ kiện khác cũng ghi nhận công sức cải tạo đất của người được cho sử dụng nhờ, buộc những người thừa kế phải thanh toán giá trị lao động và chi phí cải tạo, dù bản chất đất thuộc quyền sở hữu của bên nguyên đơn.

Ngược lại, nếu người hàng xóm không có giấy tờ hợp pháp chứng minh quyền sử dụng, trong khi gia đình anh Thắng đã quản lý, sử dụng công khai, ổn định suốt hơn 30 năm, thì pháp luật lại nghiêng về phía anh.

Điều 165 và 236 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: khi một người chiếm hữu tài sản công khai, liên tục, không tranh chấp trong thời gian dài thì có thể được xác lập quyền hợp pháp.

Thực tiễn xét xử đã có những bản án công nhận quyền sử dụng đất cho người chiếm hữu ổn định 20–30 năm, trong khi bên đòi đất không chứng minh được quyền hợp pháp.

Câu chuyện của anh Lê Thống Nhất - một cựu học sinh lớp 12A5 trường THPT tại Bạc Liêu là một minh chứng: sử dụng ổn định đất hơn 30 năm, đóng thuế đầy đủ, dựng nhà kiên cố. Khi có người khác đòi lại nhưng không chứng minh được quyền sở hữu, tòa án đã bảo vệ quyền của anh Nhất theo đúng quy định.

Từ những vụ việc trên, có thể rút ra bài học rằng mọi giao dịch liên quan đến đất đai đều cần phải tuân thủ quy định pháp luật, lập hợp đồng có công chứng, đăng ký sổ đỏ đầy đủ. Giấy viết tay chỉ có giá trị chứng cứ, không thay thế được giấy tờ pháp lý.

Khi phát sinh tranh chấp, cần bình tĩnh xử lý, thu thập chứng cứ, nhờ cơ quan địa chính xác minh, và nếu cần thì mời luật sư hỗ trợ.

Câu chuyện “giấy mượn đất” viết tay của anh Nguyễn Văn Thắng không chỉ là tình huống cá biệt, mà là bài học chung cho hàng ngàn hộ dân trên cả nước.

Đất đai là tài sản có giá trị lớn, mọi thỏa thuận dù dựa trên tình cảm cũng cần được pháp lý bảo đảm. Một tờ giấy viết tay có thể dẫn đến tranh chấp kéo dài nhiều thập kỷ, gây mất đoàn kết tình làng nghĩa xóm.

Hiểu rõ quy định pháp luật, chủ động phòng ngừa rủi ro và ứng xử hợp tình, hợp lý khi tranh chấp phát sinh – đó chính là cách để mỗi người vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, vừa gìn giữ tình nghĩa trong xã hội.