Trong thực tiễn đời sống, tranh chấp về thừa kế giữa cha mẹ và con cái là một trong những loại tranh chấp dân sự phổ biến và phức tạp nhất.

Một trong những tình huống thường gặp là khi người cha hoặc người mẹ qua đời, người còn lại vẫn sống và quản lý toàn bộ tài sản chung của vợ chồng. Lúc này, các con muốn nhận phần thừa kế từ cha hoặc mẹ đã mất, nhưng người còn sống không đồng ý.

Trường hợp của ông Nguyễn Văn Thắng ở Bạc Liêu là một ví dụ điển hình. Ông Thắng là con trai cả trong gia đình có ba anh em, hiện đều đã lập gia đình và có nhà riêng. Ba mẹ ông từng cho đất để các con xây nhà ở gần nhau.

Là con trưởng, ông Thắng ở chung với ba mẹ và quản lý tài sản của bản thân cũng như hỗ trợ quản lý tài sản của cha mẹ. Vài tháng trước, cha ông qua đời mà không để lại di chúc.

Ngoài căn nhà đang ở, cha mẹ ông còn có sổ tiết kiệm hơn 5 tỷ đồng và một vuông tôm gần 30ha ở Cà Mau, hiện do mẹ ông đứng ra quản lý. Hai người em tôn trọng mẹ, không ai đề cập chuyện chia thừa kế.

Gần đây, do công việc đi lại giữa Cà Mau và Bạc Liêu tốn kém, ông Thắng dự định mở kinh doanh riêng nhưng không thể vay thêm vốn vì nhà riêng đã thế chấp cho dự án khác.

Ông Thắng ngỏ ý muốn mượn mẹ sổ tiết kiệm, cam kết trả lãi đúng hoặc cao hơn ngân hàng. Song mẹ không đồng ý, cho rằng ông thiếu kinh nghiệm kinh doanh. Cảm thấy bị tổn thương và bế tắc, ông Thắng yêu cầu được nhận phần di sản thừa kế của mình từ tài sản của cha, đề nghị mẹ và các em chia di sản theo pháp luật.

Tuy nhiên, mẹ ông phản đối, cho rằng bà còn sống thì không được chia chác gì và khẳng định tài sản vẫn để nguyên, bà sẽ tính toán và chia cho các con khi thích hợp.

Từ tình huống trên, câu hỏi đặt ra “Khi cha mất, mẹ còn sống, con có quyền yêu cầu chia phần thừa kế của cha hay không?”

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình, hoặc để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật. Thời điểm mở thừa kế là khi người có tài sản chết, và di sản được chia cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất, bao gồm vợ, chồng, cha, mẹ, con đẻ, con nuôi.

Trong trường hợp cha của ông Thắng qua đời không để lại di chúc, phần tài sản của người cha (tức một nửa tài sản chung vợ chồng) trở thành di sản thừa kế và được chia đều cho mẹ và ba người con.

Như vậy, về mặt pháp lý, ngay khi cha mất, thừa kế đã được mở. Ông Thắng có quyền yêu cầu chia phần di sản của cha mình, không cần chờ đến khi mẹ qua đời. Tuy nhiên, việc thực hiện quyền này cần thận trọng để tránh mâu thuẫn gia đình.

Thủ tục yêu cầu chia di sản được tiến hành qua các bước như: xác định rõ phần tài sản của người đã chết; xác minh tài sản nào là chung của vợ chồng, tài sản nào là riêng; sau đó, các bên nên hòa giải, thỏa thuận trong nội bộ gia đình.

Nếu không đạt được đồng thuận, người yêu cầu có thể khởi kiện tại Tòa án nhân dân cấp huyện (hoặc tòa khu vực mới theo quy định) nơi có tài sản, kèm theo giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, giấy chứng tử, giấy tờ tài sản. Tòa án sẽ xác định phần di sản của người đã mất và chia theo quy định pháp luật.

Một bản án thực tế có thể tham khảo là Bản án số 37/2019/DS-PT ngày 25/3/2019 của TAND tỉnh Tiền Giang.

Trong vụ án này, ông A mất năm 2016 không để lại di chúc, bà B – vợ ông – quản lý toàn bộ đất đai và nhà ở. Con trai cả yêu cầu chia phần di sản của cha, nhưng bà B phản đối, cho rằng “phải chờ đến khi tôi mất thì hãy chia”.

Tòa án nhận định, tài sản chung của vợ chồng gồm 1.200m² đất và căn nhà, trong đó một nửa là phần tài sản riêng của ông A – người đã mất.

Theo Điều 611 BLDS, thừa kế được mở ngay khi ông A qua đời, do đó yêu cầu của người con là có cơ sở pháp luật, dù người vợ vẫn còn sống. Tòa quyết định chia phần di sản của ông A thành bốn phần bằng nhau cho bà B và ba người con.

Từ vụ án trên có thể thấy, con cái có quyền yêu cầu chia di sản của cha ngay cả khi mẹ còn sống, vì mẹ chỉ sở hữu phần tài sản của mình, không có quyền giữ toàn bộ di sản của người đã mất.

Tuy nhiên, pháp luật là một chuyện, còn đạo lý lại là điều cần cân nhắc kỹ. Ba mới mất chưa lâu, mẹ vẫn còn đau buồn, việc yêu cầu chia tài sản ngay có thể khiến gia đình tổn thương tình cảm.

Hơn nữa, các em của ông Thắng đều tin tưởng mẹ, nên hành động đơn phương có thể khiến mối quan hệ anh em rạn nứt. Nếu sau khi nhận thừa kế mà việc kinh doanh không thành công, ông Thắng có thể vừa mất tài sản vừa mất đi sự gắn bó của người thân.

Một giải pháp dung hòa là ông Thắng có thể đề nghị lập biên bản xác nhận phần thừa kế của mình nhưng chưa nhận hiện vật, để đảm bảo quyền lợi pháp lý trong tương lai mà vẫn giữ được hòa khí trong gia đình. Khi mẹ đồng ý hoặc vào thời điểm thích hợp, việc chia thực tế có thể tiến hành sau.

Như vậy, về mặt pháp lý, người con hoàn toàn có quyền yêu cầu chia phần di sản của cha dù mẹ còn sống. Nhưng về đạo lý, cần lựa chọn thời điểm và cách ứng xử phù hợp để không làm tổn thương tình cảm gia đình.